logo

آلن بایاش، شاعر رنگ ها و نقش مایه های شرقی
جمال الدین اکرمی

آلن بایاش تصویرگری را با کتاب هایی چون بابا برفی و چوپان دریایی در دهه های 40 و 50 خورشیدی آغاز کرد و سپس با وقفه ای طولانی، این فرایند را در دهه 70 پی گرفت. آثار آلن بایاش که خود نقاشی فرانسوی و دلباخته فرهنگ ایران است، با نگاهی ساده و روشی مختص خود، در دهه های 70 و 80 ادامه یافته است. در این دهه، آلن بایاش با استفاده از توانایی های آب رنگ و آب مرکب به ترفندهای هنرمندانه ای در ترکیب آثار خود دست زده که خاص اوست و هم زمان در دوره ای دیگر، با حذف خط و حرکت قلم مو بر سطوح رنگی، تصویرهایی شرقی و کودکانه آفریده است. تصویرگری کتاب های افسانه کشتیران آناهید، دانای دانایان، افسانه کویر، زندانی شب، گرگ و خرگوش، آسیابان و دختر دریا، سه تار موی طلایی، سبز و سیاه، آب حیات، و دنیای پوپو از دیگر آثار او برای کودکان ایرانی است. بایاش در سال 1349 دیپلم افتخار یونسکو را برای تصویرگری کتاب بابا برفی دریافت کرد.
برای دیدن آلن بایاش از نزدیک، می توان هنرمندی را تجسم کرد که روزها و روزها در حاشیه ی میدان نقش جهان اصفهان به طاق نماهای قدیمی و رفت و آمدهای مردم خیره شده، و با قلموی خیالش، نقشمایه های رنگینِ به کار گرفته شده بر سردر بازارهای سرپوشیده و طرح درخت های سربلند و آسمان آبی آفتابی را دنبال می کند تا بار دیگر آنها را در بستر داستان ها و افسانه های کودکان ایرانی به تصویر بکشد

. آلن بایاش را باید شاعر رنگ و لعاب کاشی ها، نقشمایه ی دیوارنگاره ها، طاق نماها و طبیعت شرقی به شمار آورد. هنرمند معمار، نقاش و تصویرگری که می توان گزاره های شعری اش را در طرح و رنگ بازارها و محله های قدیمی، طبیعت و به عبارتی آینه های احساس و اندیشه بازیافت. او در نقاشی های خود، قصه های کودکان شرقی را به تصویر می کشد. معمار شاعری که شیفته ی نقش و نگارهای پنهان در کوچه ها، محله های و آب و رنگ آسمان و زمین است. دلباختگی به معماری و فضاسازی های بومی در آثار او، نقاشی ها و تصویرگری های پرویز کلانتری از خانه های کاهگلی و رنگ و بوی عشایرنشینان ایرانی را به خاطر می آورد. تفکر شرقی او با روی آوردن به رازگونه های طبیعت سحرآمیز و حضور انسان در ساخت و سازهای پیرامونی اش شکل می گیرد.
بایاش همواره در آثار خود سعی کرده تا افسانه های خیال انگیز مشرق زمین را جست وجو کند و آنها را در تصویرهای رنگارنگ خود به کار بگیرد. تصویرگری او برای کتاب های «افسانه ی کشتران آناهید»، «چوپان دریایی» و «مردی که نمی دانست» با آسمان های بلند و پر ستاره، صخره های سر به فلک کشیده، بوته های رسته بر دامنه ها و شهرهایی با چشم انداز گنبدها، مناره ها و گندمزارها همراه است.
نگاه بایاش به طبیعت ایران، نگاهی جهانی به مشرق زمین با آسمانی زلال و پر ستاره و کوهستان هایی کشیده در شب است. تصویرهایی که روح تغزلی و نگاه عرفانی هنرمند را به طبیعت مشرق زمین نشان می دهد و نیز یادآور نگاه هنرمندان غیرشرقی به فضاهای داستانی هزار و یک شب و سندباد است.
آلن بایاش نشانه های تغزلی و نگاه های هستی شناختی را در زبان استعاری رنگ و فرم به کار گرفته و نمادهای تفکربرانگیز آنها را با علاقه مندی فراوان دنبال کرده است. کارکرد طراحی در تصویرگری های آلن بایاش برای کودکان عمدتاً با خطوط محیطی و هاشورهای سایه دار و ضرباهنگ تند قلم مو و افسون لکه های رنگی شتابزده پدید می آید. هنرمندی که با بهره جستن از ویژگی های امپرسیونیستی به رنگ، نور و فرم، تصویرگری هایش را به سرانجام می رساند و با آمیزه هایی از نشانه های بوم گرایی در تمدن کهن مشرق زمین، آن را به دنیای خیال انگیز کودکان می کشاند.
تصویرگری بایاش برای کتاب «بابابرفی» و «چوپان دریایی» سرشار از تحرک کودکانه در فرم و رنگ است. جنب و جوشی که کودکِ ایرانی و مخاطب جهانی به سادگی با نمادهای تصویری اش ارتباط برقرار می کند و افسون هایش را به جان می خرد. در بسیاری از تصویرگری های او به سادگی می توان گذر عابری هنرمند و افسون شده را در زیر طاقنمای بازارهای سرپوشیده ی شرقی و در برابر نقشمایه های معماری کوچه های تو در تو احساس کرد. تصویرهایی که گاه بر گرفته از رنگ های ابری آبرنگ و جوهرهای رنگی است و گاه رنگ های تند و بی شکیب آکریلیک. تصویرهایی با گرایش کم به خط اندیشی و نزدیک شدن به افسون رنگ ها و نقش های خفته در دامن شهر و طبیعت.
دلباختگی آلن بایاش به ایران، معماری بومی و طبیعت شرقی اش، به ویژه طبیعت و معماری شهر اصفهان، نه تنها در فضاسازی تصویرگری هایش برای کتاب های کودکان، بلکه در لکه های رنگی به کار گرفته در نقاشی نیز به چشم می خورد. او عمدتاً بدون طراحی اولیه قلمش را با ضرباهنگی ناگهانی به کار می گیرد و لکه های رنگی اش را بر زمینه های تیره و شب گرفته می نشاند تا ساق و برگ درخت ها، نقش تن حیوانات و ستاره های آسمان را از میان تیرگی ها بیرون بکشد و به قصه های کودکان ایرانی روح و جان تازه ای بدهد. جنب و جوشی که در دیگر کتاب های تصویری او همچون «سبز و سیاه»، «قهوه ای»، « آرزوی سهره» به چشم می خورد.
بیشتر آثار او را دو انتشارات «کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان» و «شباویز» منتشر کرده اند. خط اندیشی آلن بایاش نه در تصویرگری کتاب برای کودکان، که بیشتر در علاقه مندی او به طراحی از طبیعت نهفته است. یادگاری بازیافته از تعلق او به جهان معماری و دنیای پنهان سایه روشن ها. چرا که او فارغ التحصیل رشته معماری داخل از دانشگاه هنرهای تزئینی پاریس است و در زمنیه دکوراسیون داخلی تجربه دارد.
آلن بایاش در سال 1346 برای تدریس در رشته معماری داخلی در دانشکده هنرهای تزئینی تهران، به ایران آمد و تا سال 1357 چندین نمایشگاه نقاشی در تهران و اصفهان برگزار کرد. تصویرهای او برای کتاب «اصفهان، نهان دل من» که در انتشارات یساولی به چاپ رسید، بازتاب نگاه شیفته او در آینه تصویری مشرق زمین است. و برای تلاش های هنری اش در سومین نمایشگاه کتاب کودک تهران (1370) و نمایشگاه موزه دریایی پاریس به خاطر طراحی کتاب شاتوبریان (1997) جایزه هایی دریافت کرد و چاپ چندین آلبوم نقاشی در ایران و فرانسه حاصل رفت و آمدهای هنری اوست.
آلن بایاش بر این باور است که: «اصفهان تنها متعلق به ساکنان آن و ایرانیان نیست. یادگاری است از ذهن و دست خلاق انسان که در تاریخ ساخته شده و تا کنون و آینده به عنوان میراث بشری باقی خواهد ماند».
او اصفهان را با شهر گرانادا (غرناطه) در اسپانیا مقایسه می کند و می گوید: «آنجا هم مثل اصفهان پر است از کاروانسراها، تیمچه ها، مسجدها، میدان ها و کاخ های پر شکوه و زیبا».
نقاشی های او از بناهای تاریخی ایران (به ویژه اصفهان) و فرانسه با به کارگیری قلم طراحی برای برجسته سازی و نمایش دقیق تر حجم و نور و سایه صورت گرفته است. در این آثار با لکه های رنگی و خطوط کناره ای رو به رو می شویم که با خط های سیاه مشخص شده و بی شباهت به آثار طراحی هوشنگ سیحون، نقاش و معمار ایرانی نیست.
آلن بایاش نخستین نمایشگاه نقاشی خود را در ایران، در سال 1347 در گالری سیحون برگزار می کند. اهمیت دادن به طراحی فیگوراتیو در مجموعه آثارش، بازنگری به عنصر زمان در آفرینش هنری است و بازتاب ارزش گذاری او به جایگاه خط در نقاشی و طراحی.